شنبه , ۲۷ آبان ۱۳۹۶
جدیدترین اخبار
خانه » مقالات » آیات محکم و آیات متشابه

آیات محکم و آیات متشابه

مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرَ مُتَشَابِهاتٌ (آل عمران ۷) ماده حا – کاف – میم ماده‏ای است که در همه مشتقاتش این معنا خوابیده که مثلا فلان چیز که محکم است ، بدین جهت محکم است که فساد در آن رخنه نمی‏کند ، و چیزی آنرا پاره پاره نساخته و کار آن را مختل نمی‏سازد ، و همچنین احکام ، و تحکیم ، و حکم – به معنای داوری – و نیز حکمت ، – به معنای معرفت تام و علم جازم و نافع – و همچنین حکمت بضم حا – به معنای افسار اسب – که در همه این مشتقات معنایی از نفوذناپذیری و محکم بودن ساختمان ، خوابیده ، بعضی از دانشمندان گفته‏ اند که : ماده مورد بحث ، دلالت دارد بر دو چیز : نفوذناپذیری و منعی که توأم با اصلاح باشد .

و در آیه مورد بحث ، منظور از احکام محکمات ، صراحت و اتقان این آیات است ، و می‏خواهد بفرماید آیات محکم مانند آیات متشابه هیچ تشابهی در آنها نیست ، و خواننده بدون تردید و اشتباه به معنایش پی می‏برد ، نه اینکه العیاذ بالله معنایش این باشد که بعضی از آیات قرآن معنادار است ، و بعضی دیگر سست و بی‏معنا است چون خدای عزوجل در سوره هود آیه اول تمامی آیات قرآن را محکم و متقن خوانده ، و فرموده : کتاب احکمت آیاته ثم فصلت من لدن حکیم خبیر .

چیزی که هست از آنجائی که دنبال جمله احکمت آیاته فرموده : ثم فصلت ، می‏فهمیم که مراد از احکام ، حالی است از حالات تمامی آیات کتاب ، می‏خواهد بفرماید قرآن کریم قبل از نزول ، امری واحد بوده ، و هنوز دستخوش تجزی و تبعض نشده بود ، در آن موقع آیاتش متعدد نبود ( و وقتی قرار شد نازل شود یعنی در خور فهم بشر گردد دارای آیات و اجزا شد مترجم ) ، پس کلمه احکام در آیه سوره هود وصف تمامی کتاب است ، و در آیه مورد بحث وصف بعضی از آیات نسبت به بعضی دیگر است چون معنای بعضی از آیات قرآن روشن است ، و تشابهی در آنها نیست و بعضی دیگر اینطور نیست .

به عبارت ساده‏ تر ، از آنجایی که در آیه مورد بحث ، آیات قرآن را به دو قسمت محکم و متشابه تقسیم کرده می‏ فهمیم منظور از احکام در این آیه ، غیر از احکام در آیه سوره هود است ، و همچنین منظور از تشابه در آیه مورد بحث غیر از آن تشابهی است که در سوره زمر تمامی قرآن را متصف به آن دانسته ، و فرموده :  کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِیَ.

حال ببینیم معنای الْکِتَابِ چیست ؟ و چرا آیات محکم را ام الکتاب خوانده ؟ کلمه ام به حسب اصل لغت به معنای مرجعی است که چیزی و یا چیزهایی بدان رجوع می‏ کنند ، و آیات محکم را نیز از همین جهت ام الکتاب خوانده که مرجع آیات متشابه است ، پس معلوم می‏ شود بعضی از آیات قرآن ، یعنی متشابهات آن ، به بعضی دیگر ، یعنی آیات محکم ، رجوع دارند ، و از همینجا روشن می‏ شود که اضافه کلمه ام بر کلمه الکتاب ، اضافه لامیه ، نظیر اضافه ام بر کلمه الاطفال – مادر کودکان نیست ، بلکه به معنای من از است ، نظیر اضافه در نساء القوم و قدماء الفقهاء و امثال آن است .

و بنا بر این قرآن کریم مشتمل بر آیاتی است که مادر و مرجع آیات دیگر است ، و اگر کلمه ام را مفرد آورده ، با اینکه آیات محکم متعدد است و جا داشت کلمه نامبرده را به صیغه جمع یعنی امهات بیاورد ، و بفرماید : هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ، برای این بود که بفرماید : آیات محکم در بین خود هیچ اختلافی ندارند بطوری که گوئی یکی هستند .

نکته دیگر این که : در آیه شریفه ، کلمه محکمات در مقابل اخر متشابهات قرار گرفته ، پس معلوم می‏ شود ، همان طور که گفتیم آیات قرآن دو قسمند ، آن دسته که محکم است متشابه نیست ، و آنکه متشابه است محکم نیست و تشابه به معنای توافق چند چیز مختلف و اتحاد آنها در پاره‏ ای از اوصاف و کیفیات است ، و از سوی دیگر قرآن را چنین توصیف کرده
که کتابی متشابه و مثانی است ، بطوری که پوست بدن مردم خدا ترس ، از شنیدن آن جمع می‏ شود ، و فرموده : کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ(زمر ۲۳) … و مسلما منظور از این تشابه غیر از آن تشابه است ، منظور از این آنست که آیات این کتاب ( چه محکمش و چه متشابهش ) از این نظر که یک اسلوب بی‏نظیر دارند ، و همه آنها در بیان حقایق و حکمت‏ها و هدایت به سوی حق صریح و اسلوبی متقن دارند ، متشابه و نظیر هم هستند ، و منظور از تشابه در آیه مورد بحث ، ( بدلیل این که ، در مقابل محکم قرار گرفته ، و نیز به قرینه این که ، فرموده بیماردلان تنها آیات متشابه را گرفته ، جار و جنجال بپا می‏ کنند ، و می‏ خواهند آنها را به دلخواه خود تاویل نمایند مترجم ) این است که آیات متشابه طوری است که مقصود از آن برای فهم شنونده روشن نیست ، و چنان نیست که شنونده به مجرد شنیدن آن ، مراد از آنرا درک کند ، بلکه در این که منظور ، فلان معنا است یا آن معنای دیگر تردید می‏ کند ، و تردیدش بر طرف نمی‏ شود تا آن که به آیات محکم رجوع نموده و به کمک آنها معنای آیات متشابه را مشخص کند ، و در نتیجه همان آیات متشابه نیز محکم شود ، پس آیات محکم به خودی خود محکم است ، و آیات متشابه به وسیله آیات محکم ، محکم می‏ شود .

مثلا آیه شریفه :الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى‏ (طه ۵) آیه متشابه است ، چون معلوم نیست منظور از برقرار شدن خدا بر عرش چیست ؟ شنونده در اولین لحظه که آنرا می‏ شنود در معنایش تردید می‏کند ، ولی وقتی مراجعه به آیه :  لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ  (شوری ۱۱) می‏ کند می‏ فهمد که قرار گرفتن خدا مانند قرار گرفتن سایر موجودات نیست و منظور از کلمه استوا برقرار شدن تسلط بر ملک و احاطه بر خلق است ، نه روی تخت نشستن ، و بر مکانی تکیه دادن ، که کار موجودات جسمانی است ، و چنین چیزی از خدای سبحان محال است .

و باز نظیر آیه شریفه :إِلَى‏ رَبِّهَا نَاظِرَهٌ (القیامه ۲۳)که وقتی شنونده آن را می‏ شنود ، بلافاصله به ذهنش خطور می‏ کند که خدا هم ، مانند اجسام دیدنی است ، و وقتی به آیه : للَاتُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ (انعام ۱۰۳)مراجعه می‏ کند آن وقت می‏ فهمد که منظور از نظر کردن تماشا کردن با چشم مادی نیست .
ترجمه المیزان ج : ۳ص :۳۰ و ۳۱

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*


هجده + دو =